14 Kasım 2018 Çarşamba
Yüksel Yılmaz

Yüksel Yılmaz

sijoyukselyilmaz@windowslive.com

Çıktı Al

Tüm Yazılarını Listele

DEĞER KAVRAMININ ANLAŞILMASI ÜZERİNE BİR DENEME-1

Yüksel Yılmaz

13 Ekim 2018 tarihli yazısı

Değerden ne anlıyoruz? 

“Değer” bir varlığın ruhsal, toplumsal, ahlaksal ya da güzellik/estetik yönünden taşıdığı düşünülen yüksek ya da yararlı nitelik olarak tanımlanıyor. Bir şeyin önemini belirten soyut/somut ölçü, karşılık, “kıymet”. Maddi olabiliyor; fiyat, makam, çevre, falanca soydan gelmek, varlıksal güç gibi. Mesela amcanız kendiliğinden değerli oluyor; fakat kötülük yaptığında değersize dönüşebiliyor. Demek ki değer doğuştan ve sonradan kazanılabiliyor ya da yitirilebiliyor. Manevi de olabiliyor; yüksek vasıf, sosyal adab, falanca dinde olmak, manevi güç gibi; fiyat biçilemeyen mevcut manevi unsur… Mesela Arapçada “kerim” ve özellikle “kıymet/kayyum” sözcükleri bu anlamda kullanılmaktadır. Okuyor profesör oluyor; değer kazanıyor ama manevi değerlerden birine ters düşerse değeri gidiyor. İlmi alanda “doğru” değerdir; siyasi alanda “adalet” değerdir; ekonomik alanda “fayda” değerdir; ahlaki alanda “iyi” değerdir; sanat alanında “estetik” değerdir; arkeolojide bir heykel ne kadar “kadim” ise o kadar değerdir. Tam bir değerler listesi çıkarmak olanaklı görünmüyor. Çünkü değer dediğimiz unsur örfi, kitabi, konjonktürel, coğrafi olabiliyor.

 

Önce değer hakkındaki akademik incelemeleri gözden geçirelim…

 

Değerler bireylerin tutum ve davranışlarını organizasyon, toplum ve kurumların işlevlerini aydınlatmak üzere sosyal bilimlerde sıklıkla yararlanılan ve araştırılan önemli alanlardandır (1). Değerlerin insan davranışlarını açıklamada temel bir öneme sahip olarak görülmesi ve hem birey hem de grup düzeyinde bilgi sağlayabilen bir kavram olması, sosyal bilimcilerin değerlere yoğun ilgi göstermelerinin nedenleri arasındadır (2). Literatürdeki en yaygın tanımıyla değerler arzu edilen, kişilerin hayatlarına kılavuzluk eden, önemi ve dereceleri farklı, durum-ötesi hedeflerdir (3). Değerler istek, tercih ve arzuları yansıtır; birey için önemli kavram ve fikirleri doğru, uygun veya arzu edilebilir olan hakkındaki düşünce veya inançları içerir. İnsanın belirli durumlarda nasıl davranacağını belirleyen bir değerler sistemi oluşturur.

 

Değerler sistemi duygusal açıdan ahenkli ve mantıksal açıdan çelişkisiz olmak için birleştirici bir kaynağa dayanmalıdır (4). Değerlerin dayandığı önemli kaynaklardan birisi “toplum”dur. Ancak toplum-üstü bir kaynak daha vardır ki bu, “din”dir (5). Tarih bilimi, insanların her yerde ve her devirde değerler sistemini bir iman kaynağına dayandırır (6). Değer tanımlarında değerlerle bağlantısı en sık vurgulanan kavramlar inanç ve eğilimlerdir (7). Değer tanımlarında değerlerle bağlantısı en sık vurgulanan kavramlar normatif standartlar (8) ve amaçlardır (9). Allport, değerleri oldukça nötr olarak kişinin tercihen davranışta bulunması üzerindeki kanaati ve benlikle ilişkili olarak algılanan anlamlar (10) olarak tanımlar. Rokeach’e göre değer, “bireysel veya sosyal açıdan belirli bir davranış veya var oluş amacının kişisel ve sosyal olarak karşıtlarına tercih edilmesine dair daimi bir inanç”tır (11). Değerler konusunda bir tanıma varabilmek için yaşam değerlerinin doğasıyla ilgili şu varsayımlara dikkat çeker: Bir insanın sahip olduğu temel değerlerin sayısı çok azdır; aynı değerlere sahip olan kişilerde bunları uygulama yoğunluğu her zaman farklılık gösterir; değerler belli bir düzen içerisinde bir değerler sistemi oluştururlar; bir insanın sahip olduğu değerler içinde bulunduğu kültürün, kurumların ve bireylerin kişiliğinin ürünüdür; değerlerin önemi sosyal bilimlerin ortaya çıkarmak ve algılamak üzere ilgilendikleri hemen bütün olgularda açıkça gözlenebilir.

 

Schwartz ve Bilsky, değerlerin literatürde belirtilen özelliklerini de dikkate alarak kavramsal bir tanım geliştirdiler. Buna göre değerler fikir veya inançlardır; amaç ve davranışlarla ilişkilidirler; durum ötesidirler; davranış ve olayların seçim ve değişimine rehberlik ederler; taşıdıkları öneme göre sıralanırlar. Schwartz ve arkadaşları ayrıca teorik olarak değerlerin biyolojik organizmalar olarak bireylerin ihtiyaçları, düzenli sosyal etkileşim gereksinimleri ve grupların beka ve işleyişiyle ilgili ihtiyaçları şeklindeki üç evrensel insanî ihtiyacın bilişsel temsilleri olduğunu varsaydılar (12). Değerlere ilişkin sınıflamalar insanın tüm hayatını kuşatan aile, vatan, millet, çalışma, bilim, ahlak ve din gibi olgular göz önünde bulundurularak yapılmıştır. Schwartz değer yöneliminin içerik ve yapısı hakkında Türkiye dâhil 60’ı aşkın ülkede deneysel olarak desteklenen bir teori geliştirdi. ±56 tek değer üzerine temellenen bu model, motivasyonel olarak farklı 10 değer tipini içerdi. Bu tipler ayrıca farklı motivasyonel hedefleri arasındaki karşılıklı uygunluk ve zıtlık esasına göre iki boyutta gruplandırıldı. İki boyutlu bu sunum içerisinde uygun motivasyonel amaçları paylaşan değer tipleri son derece pozitif olarak ilişkilendirildi. Ayrıca biri diğeriyle bitişik; çatışan motivasyonel hedeflerle karakterize edilmiş olan değer tipleri ise düşük veya daha negatif olarak ilişkilendirilmiş ve biri diğerine zıt olarak konumlandırıldı. Schwartz, bu iki boyutun “yeniliğe/değişime açıklık” (özyönelim ve uyarılım) ve “muhafazakârlık” (güvenlik, uyma ve gelenek); “kendini aşma” (iyilikseverlik ve evrenselcilik)–“kendini geliştirme” (güç ve başarı) olduğunu söyler. Hazcılık ise hem yeniliğe açıklık ve hem de kendini geliştirmenin ortak iyilikseverlik ve evrenselcilik unsurlarını taşır (13).

 

KAYNAKLAR:

1. (Clyde Kluckhohn, “Values and Value Orientations in the Theory of Action: An Exploration in Definition and Classification”, in T. Parsons and E. Shils (eds.), Toward a General Theory of Action, (pp. 388–433), Cambridge 1951; R. M. J. Williams, “Change and Stability in Values and Value Systems”, in B. Barber and A. Inkeles (eds.), Stability and Change, (pp. 123–159), Boston 1970; M. Rokeach, The Nature of Human Values, New York 1973; G. Hofstede, Culture’s Consequences: International Differences in Work Related Values, CA 1980; E. H. Schein, Organizational Culture and Leadership: A Dynamic View, San Francisco 1985.)

2. N. T. Feather, Values in Education and Society, New York 1975; M. Zavalloni, “Values”, in H. C. Triandis and R. W. Brislin (eds.), Handbook of Cross-Cultural Psychology: Social Psychology, (vol. 5, pp. 73–120), Boston 1980; Çiğdem Kâğıtçıbaşı ve Ersin Kuşdil, “Türk Öğretmenlerin Değer Yönelimleri ve Schwartz Değer Kuramı”, Türk Psikoloji Dergisi, sy. 15, (2000), s. 59–80.)

3. S. H. Schwartz, “Universals in the Content and Structure of Values: Theoretical Advances and Empirical Tests in 20 Countries”, in M. P. Zanna (ed.), Advances in Experimental Social Psychology (vol. 25, pp. 1–65), London 1992; krş., Rokeach, The Nature of Human Values, s. 5; Kluckhohn, “Values and Value Orientations in the Theory of Action: An Exploration in Definition and Classification”, s. 395.

4. Yrd. Doç. Dr. Ali Ulvi Mehmedoğlu, “İlâhiyat Fakültesi Öğrencilerinin Değer Yönelimleri ve Dindarlık-Değer İlişkisi” (M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Örneği), M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 30 (2006/1), 133-167.

5. Yümni Sezen, Sosyoloji Açısından Din: Dinin Sosyal Müesseseler Üzerindeki Tesirleri, İstanbul 1998, s. 101 vd.

6. Yılmaz Özakpınar, “Psikolojinin İnsan Tasarımı”, Sibel A. Arkonaç (ed), Psikolojide Yeni Tartışmalar, (ss. 67–90), İstanbul 1999, s. 85 vd.

7. G. W. Allport, P. E. Vernon ve G. Lindzey, A Study of Values, Boston 1960; Rokeach, The Nature of Human Values, s. 5; Hofstede, Culture’s Consequences: International Differences in Work Related Values; Erol Güngör, Değerler Psikolojisi, Ahlak Psikolojisi, Ahlâki Değerler ve Ahlâkî Gelişme, Amsterdam 1993, s. 18.

8. Kluckhohn, “Values and Value Orientations in the Theory of Action: An Exploration in Definition and Classification”, s. 388–433.

9. S. H. Schwartz ve W. Bilsky, “Toward a Universal Psychological Structure of Human Values”, Journal of Personality and Social Psychology, sy. 53 (1987), s. 550–562; S. H. Schwartz ve W. Bilsky, “Toward a Theory of the Universal Content and Structure of Values: Extensions and Cross-cultural Replications”, Journal of Personality and Social Psychology, sy. 58 (1990), s. 878– 891.

10. G. W. Allport, “Values and Our Youth”, Teachers College Record, sy. 63 (1961), s. 211–219; ayrıca bk. Allport, The Person in Psychology, Boston 1968.

11. Rokeach, The Nature of Human Values, s. 5 vd.

12. Schwartz ve Bilsky, “Toward a Universal Psychological Structure of Human Values”, s. 551; Schwartz ve Bilsky, “Toward a Theory of the Universal Content and Structure of Values”, s. 878–891; S. H. Schwartz ve L. Sagiv, “Identifying Culture-specifics in the Content and Structure of Values”, Journal of Cross-Cultural Psychology, sy. 26 (1995), s. 92–116; ayrıca bk. Rokeach, The Nature of Human Values, s. 20 vd.

13. Schwartz, “Universals in the Content and Structure of Values: Theoretical Advances and Empirical Tests in 20 Countries”, s. 1–65.

 

Yorum Yaz

Adınız :

Yorumunuz :

Okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan gazetemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor...
Kocaeli Bizim Yaka Gazetesi

Karabaş Mah. Şehabettin Bilgisu Cad. Cebesoy Sok. Esentığ Apt. Kat: 1 (Eski Valilik Karşısı) İzmit KOCAELİ

İzmit Telefon: (0 262) 325 41 00

Bu sitenin sahip olduğu tüm resim, yazı ve makale hakları Bizim Yaka Gazetesi'ne ait olup kaynak gösterilmeden izinsiz bir biçimde kullanılamaz.
pirelli başsağlığı mobesko Ford Medicalpark Yuvacık su Beykar Davetiyem BasiskeleSanayi
Ekcan YEDİ İKLİM murat yıldız aday adayı konak_dr Gürpınar su ibrahimoğlu